Kötülük Gibi Görünen Olayların Ardındaki Hikmet: Musa’nın Yolculuğunda Bilgi, Sabır ve Adalet

Yazar: Berk KÖKSAL
Tarih: 25 Ekim 2026
Yer: Mersin

Özet:

18:65

فَوَجَدَا عَبْدًا مِّنْ عِبَادِنَآ ءَاتَيْنَٰهُ رَحْمَةً مِّنْ عِندِنَا وَعَلَّمْنَٰهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا

They found one of our servants, whom we blessed with mercy, and bestowed upon him from our own knowledge.

Kendisini merhametle nimetlendirdiğimiz ve kendi bilgimizden ihsan ettiğimiz kullarımızdan birini buldular.

Kaynak: kuranteyit.com

18:68 — “Kavrayamadığın şeye nasıl dayanabilirsin?”

18:79 — “Gemiyi sorarsan, o yoksul balıkçılara aitti ve ben onu kusurlu hâle getirmek istedim. Onların peşinden gelen bir kral vardı, her gemiye zorla el koyuyordu.

18:80 — “Delikanlıyı sorarsan, ebeveynleri iyi inananlardı ve biz onun taşkınlığı ve inkârı ile onlara yük olacağını gördük.*

18:81 — “Biz irade ettik ki Rabbin onun yerine doğrulukta ve iyilikseverlikte daha iyi olan başka bir oğul versin.

18:82 — “Duvara gelince, o, şehirdeki iki yetim oğlana aitti. Onun altında, onlara ait bir gömü vardı. Babaları doğru bir adam olduğu için, Rabbin onların büyüyüp tam güçlerine kavuşmalarını, sonra da gömülerini çıkarmalarını istedi. İşte Rabbinden gelen merhamet böyledir. Ben bunların hiçbirini kendi irademle yapmadım. İşte dayanamadığın şeylerin açıklaması budur.”

2:216 — Hazzetmediğiniz hâlde savaş sizin üzerinize yüklenebilir. Ancak sizin için iyi olan bir şeyden hazzetmiyor olabilirsiniz ve sizin için kötü olan bir şeyden hoşlanıyor olabilirsiniz. TANRI bilir, oysa siz bilmezsiniz.

21:35 — Her nefis ölümü tadacaktır, zorluk ve refah ile sizi teste tabi tuttuktan sonra, o zaman en nihayetinde bize geri dönersiniz.

17:33 — Adaletin uygulanması kapsamı dışında hiçbir kişiyi öldürmeyin—zira TANRI hayatı kutsal kılmıştır. Eğer biri haksız yere öldürülürse, bu durumda biz onun vârisine adaleti yerine getirme yetkisi veririz. Böylece, o cinayetin intikamını alırken sınırları aşmasın; ona yardım edilecektir.

17:36 — Kendin için teyit etmediğin sürece, hiçbir bilgiyi kabul etme. Ben sana işitmeyi, görmeyi ve beyni verdim ve sen onları kullanmaktan sorumlusun.

4:40 — TANRI bir atom ağırlığı kadar dahi haksızlık yapmaz. Aksine O, doğru iş için ödülü katlayarak çoğaltır ve O’ndan büyük bir mükâfat bahşeder.

12:86 — O dedi ki: “Ben sadece çıkmazım ve üzüntüm hakkında TANRI’ya şikâyet ediyorum, zira TANRI’dan sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.

21:83 — Ve Eyüp Rabbine yalvardı: “Başıma sıkıntı geldi ve tüm merhametli olanlardan, En Merhametli Sensin.”

42:41 — Elbette, başlarına bir haksızlık geldiğinde haklarını savunanlar herhangi bir hata işlemiyorlar.

1. Hikmeti Aramadan Önce Kimin Bildiğini Hatırlamak

Ayet

18:65

Arapça

فَوَجَدَا عَبْدًا مِّنْ عِبَادِنَآ ءَاتَيْنَٰهُ رَحْمَةً مِّنْ عِندِنَا وَعَلَّمْنَٰهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا

İngilizce — Reşat Halife’nin Yetkilendirilmiş İngilizce Çevirisi

They found one of our servants, whom we blessed with mercy, and bestowed upon him from our own knowledge.

Türkçe — Yetkilendirilmiş İngilizce Çevirinin Türkçe çevirisi

Kendisini merhametle nimetlendirdiğimiz ve kendi bilgimizden ihsan ettiğimiz kullarımızdan birini buldular.

Kaynak: kuranteyit.com

Ayetin Tefekkürü

İnsanın canı yandığında sorduğu soru her zaman bir itiraz değildir. Bazen sadece ne olduğunu anlamaya çalışır. Bir kaybın, yarım kalan bir yolun, beklenmedik bir ayrılığın karşısında, yaşadığı şeyin bütün anlamını o anda görebilmeyi ister. Ben de böyle bir anda, bana hemen açıklama sunan birinden önce, yaşadığım ağırlığı küçümsemeyen birini arardım.

Musa’nın öğretmeniyle yolculuğuna 18:65’ten baktığımda, anlatının başlangıcında merhamet ile bilginin yan yana bulunduğunu görüyorum. Karşımıza kendi kendisini yücelten, bilinmezliğini otoriteye dönüştüren bir kişi çıkarılmıyor. Onu tanıtan, kendisine verilen bilgiyi ve merhameti bildiren ayet. Bu fark, yolculuğun bütününde korunması gereken bir sınır.

TANRI’nın bildiğine güvenmek başka, bir insanın TANRI’nın bildiğini bildiğini varsaymak başkadır. İlkinde kendi sınırımı kabul ediyorum. İkincisinde ise kanıtlamadığım bir yetkiyi başkasına verebilirim.

18:65’te bu kişinin özel adı belirtilmiyor. Merkezde, kimliğin etrafında oluşturulacak bir hayranlıktan önce, verilen bilginin kaynağı var. Öğretmen oluşu kulluğunu ortadan kaldırmıyor. Bu yüzden burada hikmet aramak, yeni bir efendi bulmak anlamına gelmemeli.

Önümüzdeki soruyu da dikkatle kurmak gerekiyor: Her acının nedenini açıklayabilir miyim? Yoksa açıklayamadığım bir şeyin karşısında, hem TANRI’ya güvenip hem de adalete bağlı kalmayı öğrenebilir miyim? 18:68 ile 18:82 arasındaki yolculuk, beni özellikle ikinci soruda durduruyor.

Ayet referansları: 18:65; 18:68; 18:82.

2. Yolunu Geri İzleyebilmek

Ayet

18:60 — Musa hizmetkârına dedi ki: “İki ırmağın birleştiği noktaya ulaşıncaya kadar dinlenmeyeceğim, ne kadar uzun sürerse sürsün.”

18:61 — Birleştikleri noktaya ulaştıklarında, balıklarını unuttular ve o ırmağa geri giden yolunu sinsice buldu.

18:62 — Onlar o noktayı geçtikten sonra, hizmetkârına dedi ki: “Haydi öğle yemeğimizi yiyelim. Bütün bu yolculuk bizi iyice yordu.”

18:63 — Dedi ki: “Geride, kayanın yanında oturduğumuz zamanı hatırlıyor musun? Balığa hiç dikkat etmedim. Onu bana unutturan şeytandı ve o şaşırtıcı biçimde ırmağa geri giden yolunu buldu.”

18:64 — (Musa) dedi ki: “Aradığımız yer işte orasıydı.” Geriye doğru adımlarının izini takip ettiler.

Ayetin Tefekkürü

Bu yolculuk, her şeyi bilen bir insanın gösterisi gibi başlamıyor. Kararlılık var; fakat yorgunluk da var. Aranılan yere varılıyor, bir şey gözden kaçıyor, yol devam ediyor ve sonra geri dönülüyor. 18:60–64’ün ayrıntıları, öğrenmenin insanı kendi sınırlılığıyla birlikte yola çıkardığını düşündürüyor.

Benim için burada asıl sarsıcı olan, geri dönüşün bir başarısızlık gibi sunulmaması. İnsan bazen bir kararı o kadar uzun savunur ki yanlış yönde ilerlemeyi, geri dönmekten daha onurlu sanabilir. Oysa Musa’nın adımlarını geriye çevirmesi, arayışını terk etmesi değil; arayışına sadık kalmasıdır.

Bu olaydan, unuttuğumuz her şeyin mutlaka daha büyük bir iyiliğe dönüşeceği sonucunu çıkarmıyorum. Balığın kayboluşunu kendi hayatımdaki her aksaklığın hazır açıklaması yapamam. Burada belirli bir yolculuğun belirli ayrıntılarını okuyoruz. Benim çıkarabileceğim daha ölçülü ders, eksik fark ettiğimde dönüp yeniden bakmaktan utanmamaktır.

Yorgun olduğumu kabul etmek de bu dürüstlüğün parçası olabilir. 18:62’deki insan hali, öğrenmeyi bedensiz, yorulmaz bir başarıya çevirmiyor. Bir meselede durmaya, dinlenmeye, önceki adımı yeniden değerlendirmeye ihtiyaç duymam, hakikati aramadığım anlamına gelmez.

Bazen hikmete yaklaşmanın ilk hareketi daha ileri gitmek değil, nerede yanıldığımı görebilecek kadar geri bakmaktır.

Ayet referansları: 18:60–65.

3. Bilgi Sahibi Birinin Öğrenci Olması

Ayet

18:66 — Musa ona dedi ki: “Sana ihsan edilen bilginin ve hidayetin bir kısmını bana öğretmen için seni takip edebilir miyim?”

18:67 — O dedi ki: “Benimle beraber olmaya dayanamazsın.

18:68 — “Kavrayamadığın şeye nasıl dayanabilirsin?”

Ayetin Tefekkürü

Musa’nın 18:66’daki isteğinde, öğrenmenin insanı küçülttüğüne dair bir kaygı görünmüyor. Bildiği şeyleri inkar etmeden, bilmediği bir şeyi öğrenmek istiyor. Bu, bilgiye sahip olmakla bilginin tamamına sahip olmanın aynı olmadığını düşündürüyor.

Bir alanda güçlü olmam, başka bir alanda öğrenci olmama engel değildir. Daha önemlisi, karşımdakinden bir şey öğrenebilmem için onu her konuda yanılmaz saymam gerekmez. Ayetin sözünü ettiği öğrenme, belirli bir bilginin ve hidayetin paylaşılmasıdır; insanın bütün muhakemesini bir başka kişiye teslim etmesine dair genel bir sözleşme değildir.

18:68 ise bilmemekle dayanamamak arasındaki bağı açıyor. Ben yalnız olayın bir kısmını görüyor, fakat bütününe hükmetmeye kalkıyor olabilirim. Yine de bu sınırı kabul etmek, gördüğüm acıyı yok saymamı gerektirmez. Sorun, gözümün önündekini görmek değil; görmediğim hiçbir şey bulunmadığını varsaymaktır.

“En Tartışmacı Varlık” üzerine önceki yazımda hakikati aramakla haklı çıkma ihtiyacı arasındaki farkı düşünmüştüm. Burada aynı ayrım daha kişisel bir soruya dönüşüyor: Öğrenmek için mi soruyorum, yoksa ilk kanaatimi korumak için mi?

Bu soru yalnız öğrenciye yöneltilmemeli. Bilgili olduğunu söyleyen insan da kendi sınırını bilmek zorundadır. 18:65’te bilgi verilmiş olması, kul ile TANRI arasındaki ayrımı ortadan kaldırmaz. Öğrenmek kadar, bildiğim alanın nerede sona erdiğini kabul etmek de bu yolculuğun terbiyesine dahildir.

Ayet referansları: 18:65–68.

4. Sabrın Vaadi, Unutmanın Gerçeği

Ayet

18:69 — Dedi ki: “Beni, TANRI irade ediyorsa, sabırlı bulacaksın. Bana verdiğin hiçbir emre itaatsizlik etmeyeceğim.”

18:70 — O dedi ki: “Eğer beni takip edersen, o zaman hakkında sana anlatmayı seçmediğim sürece bana hiçbir şey hakkında soru sormayacaksın.”

18:72 — O dedi ki: “Benimle beraber olmaya dayanamazsın demedim mi?”

18:73 — Dedi ki: “Özür dilerim. Unutkanlığım yüzünden beni azarlama; bana karşı çok haşin olma.”

Ayetin Tefekkürü

Bir insanın sabırlı olmaya niyet etmesiyle, sınandığı anda sabırlı kalabilmesi arasında mesafe bulunabilir. 18:69’daki sözün ardından 18:73’te unutkanlık için özür gelmesi, bu mesafeyi saklamıyor. Musa’nın kararlılığı da zorlanması da anlatının içinde yer buluyor.

Burada kendime karşı hem dürüst hem merhametli olmam gerektiğini düşünüyorum. Verdiğim sözü unutursam bunu önemsiz sayamam; ama tek bir zorlanmayı bütün kişiliğimin değersizliği gibi de okuyamam. Özür, kendimi savunmaya devam etmek yerine yaptığımı kabul edebilmenin bir imkanıdır.

18:70’teki soru sormama şartını ise bağlamından koparmak ciddi bir hata olur. Karşımızda, 18:65’te bilgi kaynağı ayet tarafından bildirilen özel bir karşılaşma var. Üstelik yolculuk 18:78’de açıklama vaadine ulaşıyor. Buradan öğretmenlerin, dini liderlerin veya herhangi bir yöneticinin insanları süresiz biçimde sorgusuz bırakabileceği sonucunu çıkaramam. 17:36’daki teyit sorumluluğum ortadan kalkmış değildir.

Sabır, henüz tamamlanmamış bir açıklamaya zaman tanımak olabilir. Fakat bilinmezliği sürekli elinde tutup bununla başkalarını yöneten bir kişinin talebi, sırf sabır kelimesini kullandığı için bu yolculukla aynı konuma yerleşmez.

Bu ayetlerde kendimi kusursuz öğrenci gibi hayal etmek yerine, söz veren, zorlanan, unutan ve yeniden öğrenmeye çalışan bir insan olarak görüyorum.

Ayet referansları: 18:65; 18:69–73; 18:78; 17:36.

5. Gemideki Delik: Görülen Zarar, Görülmeyen Tehdit

Ayet

18:71 — Böylece gittiler. Bir gemiye bindiklerinde, onda bir delik açtı. Dedi ki: “İnsanlarını boğmak için onda bir delik mi açtın? Korkunç bir şey işlemiş oldun.”

18:79 — “Gemiyi sorarsan, o yoksul balıkçılara aitti ve ben onu kusurlu hâle getirmek istedim. Onların peşinden gelen bir kral vardı, her gemiye zorla el koyuyordu.

Ayetin Tefekkürü

Gemide bir delik açılmasıyla insanların boğulması aynı olay değildir. Fakat Musa’nın 18:71’deki sorusu, gördüğü müdahalenin insan hayatını tehdit edebileceğine ilişkindir. Bu tepkiyi basit bir anlayışsızlık gibi okumak istemiyorum. Onun kaygısının merkezinde gemidekiler bulunuyor.

18:79’da verilen açıklama, daha önce bilinmeyen bir unsuru ortaya çıkarıyor: zorla el koyan kral. Böylece aynı kusur, geminin sahiplerinden alınmasını önlemeye yönelik bir müdahalenin içinde anlam kazanıyor. Hasar ortadan kalkmıyor; olayın değerlendirilmesi için gerekli çerçeve genişliyor.

Burada yoksul balıkçıları unutmamak gerekiyor. Hikmet, yalnız gökyüzünde aranan soyut bir sır olarak kalmıyor; insanların geçim aracının korunmasıyla ilişki kuruyor. Bir teknenin kusurlu görünmesi, sahiplerinin hayatında bütün teknenin kaybından farklı bir ağırlık taşıyabilir.

Fakat anlatıda bu bağlantıyı bize açıklayan söz ile benim bir kaybım için sonradan kurduğum teselli aynı bilgi düzeyinde değildir. Kaçırdığım her fırsatın beni kesinlikle bir felaketten kurtardığını söyleyemem. Belki öyledir; belki açıklamasını hiç öğrenmeyeceğim. Kendi ihtimalimi TANRI’nın bildirdiği bir gerçek gibi sunamam.

Ayrıca bu olay bana, başkasının malına zarar verip sonra gizli bir iyilik yaptığımı ileri sürme yetkisi vermez. 18:65 ve 18:82’nin özel çerçevesi gözden çıkarıldığında, hikmet düşüncesi kolaylıkla keyfi müdahalenin bahanesine dönüşebilir.

Benim buradan aldığım ders daha sınırlı ama daha dürüst: İlk gördüğüm zarar, olayın bütününü kavradığım anlamına gelmez. Buna rağmen başkasının canı ve emeği üzerindeki sorumluluğum sürer.

Ayet referansları: 18:65; 18:71; 18:79; 18:82.

6. Delikanlının Ölümü: Kolay Tesellinin Yetmediği Yer

Ayet

18:74 — Bunun üzerine ilerlediler. Genç bir delikanlı ile karşılaştıklarında onu öldürdü. O, “Başka bir nefsi öldürmemiş böylesi masum bir nefsi neden öldürdün? Sen korkunç bir şey yaptın” dedi.

18:80 — “Delikanlıyı sorarsan, ebeveynleri iyi inananlardı ve biz onun taşkınlığı ve inkârı ile onlara yük olacağını gördük.*

18:81 — “Biz irade ettik ki Rabbin onun yerine doğrulukta ve iyilikseverlikte daha iyi olan başka bir oğul versin.

Ayetin Tefekkürü

Burada acele etmek istemiyorum.

Bir gemideki hasar ile bir insanın öldürülmesi aynı ağırlıkta değildir. 18:74’ün önünde, önceki olay için bulduğum açıklamayı yeni olaya kolayca taşımamam gerekiyor. Musa’nın karşısında bu kez bir delikanlının ölümü var. Anlatı onun itirazını da bütün sertliğiyle koruyor.

18:80–81’de ebeveynlerin inancı, delikanlının onlara yük olacağına ilişkin bilgi ve yerine verilecek oğul belirtiliyor. Fakat açıklamanın bulunması, benim olayın bütün yönlerini kavradığım anlamına gelmiyor. Delikanlının kişisel tecrübesi, ebeveynlerin bunu nasıl yaşadığı ve olayın burada anlatılmayan ayrıntıları hakkında yeni hükümler kurmak için dayanağım yok.

Özellikle şu ayrım kaybolmamalı: Ayetin anlattığı bilgi ile bizim geleceğe ilişkin tahminimiz aynı şey değildir. Bir insanın ileride kötülük yapacağını düşündüğümüz için hayatını sona erdirebileceğimiz sonucu, bu metinden çıkarılamaz. 18:82’deki irade açıklaması ve 17:33’teki yaşam sınırı, böyle bir benzetmenin önünü keser.

Buradaki başka bir oğuldan söz edilmesini, evladını kaybetmiş birine kullanılacak hazır teselliye de çeviremem. Hiçbir insan, başka bir insanın duygusal boşluğunu dolduran değiştirilebilir bir nesne gibi ele alınmamalı. Anlatıdaki belirli açıklama, her aileye aynı dünyasal karşılığın verileceğine dair bir vaat değildir.

Bu bölüm bana, inancımı güçlü göstermek için zor soruyu hafifletmemeyi öğretiyor. TANRI’ya güvenebilir, yine de bu olayın önünde sarsılabilirim. Güven, kendi anlama kapasitemi olduğundan büyük göstermemi istemez. Kimi yerde söyleyebileceğim en doğru söz, açıklamanın bildirildiğini fakat onun bütün ağırlığını kuşatamadığımı kabul etmektir.

Ayet referansları: 18:65; 18:74; 18:80–82; 17:33.

7. Özel Bir Anlatıdan Genel Öldürme Yetkisi Çıkmaz

Ayet

17:33 — Adaletin uygulanması kapsamı dışında hiçbir kişiyi öldürmeyin—zira TANRI hayatı kutsal kılmıştır. Eğer biri haksız yere öldürülürse, bu durumda biz onun vârisine adaleti yerine getirme yetkisi veririz. Böylece, o cinayetin intikamını alırken sınırları aşmasın; ona yardım edilecektir.

7:33 — De ki: “Benim Rabbim yalnızca, açık ya da gizli olsun kötü eylemleri, günahları, haksız saldırganlığı, TANRI’nın yanında güçsüz putlar edinmeyi ve TANRI hakkında bilmediğiniz şeyler söylemeyi haram kılar.”

Ayetin Tefekkürü

17:33’ü Musa’nın yolculuğundan ayrı bir yerde bırakmak istemiyorum. Bir tarafta özel bilgiyle anlatılan belirli bir olay, diğer tarafta insan hayatını koruyan açık bir sınır bulunuyor. Bunları birlikte okumak, kendi tahminimi o özel bilginin yerine koymamı engelliyor.

Kendim için şu soruyu sormalıyım: Bu insanın geleceğini nereden biliyorum? Kendi sezgimi, korkumu veya öfkemi hangi gerekçeyle ilahi irade diye sunuyorum? 7:33, TANRI hakkında bilmediğim şeyi söylememi de haksız saldırganlığı da sınırlandırıyor. Dolayısıyla gizli hikmet iddiası, hem bilgi hem eylem bakımından denetlenmesi gereken bir iddia.

Burada yalnız aşırı bir örnekten söz etmiyorum. Bir ailede, bir toplulukta veya bir eğitim ilişkisinde birinin başkasına zarar verip sonradan “Sen anlamazsın; senin iyiliğin için” demesi ihtimalini düşünelim. Bu cümle kendi doğruluğunun kanıtı değildir. Verilen zarar, haklar ve ileri sürülen gerekçe araştırılmalıdır. Öğretmenin özel konumunu kendimize yakıştırmak, o konumu elde etmek değildir.

Musa’nın 18:74’teki itirazı da okurun hafızasından silinmemeli. Yolculuğun sonunda açıklama verilmesi, başlangıçta masum bir hayat için kaygılanmanın değersiz olduğu anlamına gelmez. Anlayışın sınırı ile ahlaki duyarlılık aynı anda bulunabilir.

Hikmet, kendimize tanımadığımız bir öldürme yetkisini başkasına gizlice vermenin adı olamaz. TANRI’nın bilgisini yüceltmek, insanın keyfi kararını kutsallaştırmak değildir.

Ayet referansları: 17:33; 7:33; 18:65; 18:74; 18:80–82.

8. Duvar: İyiliğin Muhatabı Her Zaman Karşımızdaki Değildir

Ayet

18:75 — O dedi ki: “Sana benimle beraber olmaya dayanamayacağını söylemedim mi?”

18:76 — Dedi ki: “Eğer sana başka herhangi bir şey hakkında soru sorarsam, o zaman beni yanında tutma. Benden yeterince özür gördün.”

18:77 — Böylece gittiler. Belli bir topluluğa vardıklarında, ahaliden yemek istediler, ama onları misafir etmeyi reddettiler. Çok geçmeden, çökmek üzere olan bir duvar buldular ve o onu onardı. Dedi ki: “Bunun için bir ücret talep edebilirdin!”

18:78 — Dedi ki: “Şimdi yollarımızı ayırmak zorundayız. Ancak sana dayanamadığın her şeyi açıklayacağım.

Ayetin Tefekkürü

Üçüncü olayda dışarıdan görülen eylem bir zarar değil, onarımdır. Bu değişiklik önemlidir. Anlatı yalnız görünüşte kötü olan şeyleri açıklamıyor; iyiliğin neden burada ve bu insanlara yapıldığını anlamakta da zorlanabileceğimizi gösteriyor.

Misafir etmeyen bir topluluğun içinde çalışmak, ilk bakışta karşılıksız ve yersiz bir emek gibi düşünülebilir. Musa’nın ücret konusundaki sözü bu gerilimi açıyor. Fakat 18:82’de duvarın iki yetim oğlanla ilişkisi bildirildiğinde, karşıdaki topluluk ile iyiliğin asıl muhataplarının aynı başlık altında toplanamayacağını fark ediyoruz.

Kendi hayatım için şu soruyu önemsiyorum: Bana kaba davranan birinin bulunduğu yerdeki herkesi aynı yargının içine alıyor muyum? Öfkem, orada bulunan ama davranıştan sorumlu olmayan kişileri görmemi engelliyor mu? Bir çocuğun veya güçsüz birinin hakkı, başkasına duyduğum kırgınlığın arkasında kaybolabilir.

Bu olaydan, yapılan her işte ücret istemenin yanlış olduğu sonucu da çıkmaz. Burada belirli bir duvarın belirli bir gerekçeyle onarılması anlatılıyor. Hikmeti ararken emeğin bütün koşullarını tek bir sahneyle hükme bağlamak, yine metnin söylemediği bir genellemeye gitmek olur.

Ayrılığın yaklaşması da öğretimi anlamsızlaştırmıyor. 18:78’de ilişki sona ererken açıklama başlıyor. Birlikte yürüyebilmenin sınırı ile öğrenilen şeyin değeri aynı değildir. Bir karşılaşmanın sürmemesi, geride hiçbir doğru bilgi bırakmadığı anlamına gelmez.

Ayet referansları: 18:75–78; 18:82.

9. Yetimlerin Hazinesi: Her Gecikme Yoksun Bırakmak Değildir

Ayet

18:82 — “Duvara gelince, o, şehirdeki iki yetim oğlana aitti. Onun altında, onlara ait bir gömü vardı. Babaları doğru bir adam olduğu için, Rabbin onların büyüyüp tam güçlerine kavuşmalarını, sonra da gömülerini çıkarmalarını istedi. İşte Rabbinden gelen merhamet böyledir. Ben bunların hiçbirini kendi irademle yapmadım. İşte dayanamadığın şeylerin açıklaması budur.”

Ayetin Tefekkürü

Bir hazinenin var olmasıyla ona hemen erişmek aynı şey değil. 18:82’de, yalnız neyin korunduğu değil, ne zaman elde edileceği de önem taşıyor. Duvarın ayakta tutulması, yetimlerin büyümesiyle ilişkili bir zaman düzeninin içinde açıklanıyor.

Bu ayrıntı, kendi aceleciliğime başka bir açıdan bakmama yardım ediyor. İstediğim bir şeye bugün erişememem, onun mutlaka bana karşı esirgendiği anlamına gelmeyebilir. Fakat bu ihtimali de garantiye çeviremem. Geciken her isteğimin sonunda daha büyük bir hazineye dönüşeceğini söylemek, ayetin belirli olayını bütün hayatlar için bir sözleşme gibi kullanmak olur.

Babanın doğruluğunun anılması da dikkat çekici. Burada insanın hayatının başkalarıyla bağını, ölümünden sonra da sürebilen bir iyilik ihtimalini düşünmek mümkün. Ama ayet, her doğru kişinin çocuklarının maddi güvence içinde yaşayacağını söylemiyor. Belirli bir merhamet örneğinden herkese aynı sonucu vaat eden bir kalıtım yasası çıkaramam.

18:65’te merhametle başlayan tanıtım, 18:82’de yine merhametle buluşuyor. Ben bu bağı, bilginin gösteriş için değil, korunması gereken hayatlarla ilişkili oluşu üzerinden okuyorum. Yoksulların geçim aracı, inanan ebeveynler ve yetimler anlatının insani ağırlığını taşıyor; yalnız olağanüstü bir kişinin kudreti sergilenmiyor.

Son cümlelerdeki irade açıklaması da öğretmeni bağımsız bir güç merkezine dönüştürmüyor. Bu yolculukta son durak, bir kula hayranlık değil, TANRI’nın bilgisi ve merhameti karşısında kendi sınırını tanımaktır.

Ayet referansları: 18:65; 18:77–82.

10. Öğretmen Kalmak, Efendi Edinilmemek

Ayet

9:31 — Onlar TANRI’nın yerine kendi dinî liderlerini ve âlimlerini efendiler* edinmişlerdir. Başkaları da, Mesih Meryem’in oğlunu tanrılaştırdı. Onların hepsine, tek bir tanrıya tapmaları emredildi. O’ndan başka tanrı yoktur. O yüceltilsin, herhangi bir ortağa sahip olmanın çok üstünde.

17:36 — Kendin için teyit etmediğin sürece, hiçbir bilgiyi kabul etme. Ben sana işitmeyi, görmeyi ve beyni verdim ve sen onları kullanmaktan sorumlusun.

Ayetin Tefekkürü

Birinden öğrenmek, onu efendi edinmek değildir. Fakat aradaki sınır, öğrenmenin bize ne yaptığını düşünmediğimizde silikleşebilir. Beni daha dikkatli, daha dürüst, daha araştırmacı yapan bir öğretim ile bütün sorularımı gereksiz ilan eden bir otorite aynı ilişkiyi kurmaz.

9:31’de dini liderler ve alimler üzerinden dile getirilen tehlikeyi, yalnız benden uzaktaki topluluklarda aramak istemiyorum. Bir kişiye duyduğum güven, onun yanılabileceğini düşünmemi engelliyorsa; onun sözü ile ayetin sözü zihnimde aynı ağırlığa ulaşıyorsa, kendime dönüp bakmam gerekir.

Musa’nın karşılaşmasında öğretmeni özel bilgiyle tanıtan 18:65’tir. Bugün bir kişinin kendi kendisi hakkında yaptığı üstün bilgi açıklaması, o ayetin kendisi hakkında konuşması anlamına gelmez. Bu fark gözetilmeden, 18:70 her türlü otoriter talebin arkasına yerleştirilebilir.

17:36 ise benim işitmemi, görmemi ve düşünmemi sorumluluk olarak önümüze koyuyor. Öğretmenim yardımcı olabilir; benim yerime dürüstlük seçemez. Bir açıklamayı anlayabilmem için emek vermem gerekebilir; ama anlayamadığım her şeyin mutlaka üstün bir hikmet olduğunu kabul etmem gerekmez.

Benim için tevhidin burada çok somut bir anlamı var: TANRI’ya ait olan nihai yetkiyi, bilgisine güvendiğim bir insana taşımamak. Saygı duymak, kulluğumu devretmek değildir. Bilgi karşısında alçak gönüllülük, insan karşısında düşüncesiz itaat olmak zorunda değildir.

Ayet referansları: 9:31; 17:36; 18:65–66; 18:70; 18:82.

11. Hoşlanmamak, Kötülüğün Kesin Ölçüsü müdür?

Ayet

2:216 — Hazzetmediğiniz hâlde savaş sizin üzerinize yüklenebilir. Ancak sizin için iyi olan bir şeyden hazzetmiyor olabilirsiniz ve sizin için kötü olan bir şeyden hoşlanıyor olabilirsiniz. TANRI bilir, oysa siz bilmezsiniz.

Ayetin Tefekkürü

2:216’yı yalnız bana rahatlatıcı gelen kısmından okumamalıyım. Ayet, hazzedilmeyen bir savaş yükümlülüğünden söz ederek başlıyor. Dolayısıyla bağlamı, hayatın her aksiliğine kolayca yapıştırılacak bir iyimserlik cümlesi değil. Yine de hoşlanmakla iyi olmak, hazzetmemekle kötü olmak arasındaki ayrım, kendi değerlendirmemi sorgulamam için güçlü bir dayanak.

Önemli olan, bu sorgulamanın iki yönlü olması. Sadece istemediğim şeyin iyi olabileceği söylenmiyor; sevdiğim şeyin kötü olabileceği de önüme konuyor. Hayal ettiğim bir başarı, kazanmak istediğim bir tartışma veya vazgeçemediğim bir tercih, beni memnun ettiği için doğru sayılmaz.

Bu nedenle 2:216’yı sadece başıma istemediğim bir olay geldiğinde hatırlamak eksik kalır. Her şey tam istediğim gibi giderken de aynı soruya ihtiyacım var: Hoşuma gidiyor olması, gerçekten iyi olduğuna yeterli delil mi?

Fakat ayetteki ihtimal dilini tersine çevirip her acının iyi, her sevincin şüpheli olduğunu da söyleyemem. Böyle yaparsam duygularımı mutlak ölçü olmaktan çıkarırken onların yerine başka bir mutlaklaştırma koymuş olurum.

Geminin açıklamasında olduğu gibi, bazen daha geniş bilgi ilk yargımı değiştirebilir. Bazen de bilgim genişlemeden yaşamaya devam ederim. 2:216’nın sonundaki bilgi ayrımı, bana her olay için gizli bir senaryo yazma görevi vermiyor. Önce kendi kesinlik iddiamı ölçmeye çağırıyor.

Ayet referansları: 2:216; 18:71; 18:79.

12. Sıkıntı Suçun, Refah Masumiyetin Kanıtı Değildir

Ayet

21:35 — Her nefis ölümü tadacaktır, zorluk ve refah ile sizi teste tabi tuttuktan sonra, o zaman en nihayetinde bize geri dönersiniz.

4:40 — TANRI bir atom ağırlığı kadar dahi haksızlık yapmaz. Aksine O, doğru iş için ödülü katlayarak çoğaltır ve O’ndan büyük bir mükâfat bahşeder.

Ayetin Tefekkürü

Birinin hayatı zorlaştığında, bunun mutlaka işlediği bir suçun açıklaması olduğunu söylemek ne kadar kolay olabilir. Böyle bir hüküm, dışarıdan bakana dünyanın düzenini çözdüğü hissini verebilir. Fakat 21:35’te zorlukla beraber refahın da teste dahil edilmesi, bu rahat sınıflandırmayı bozuyor.

Yalnız yoksulluk, kayıp veya başarısızlık değil; güç, kazanç ve rahatlık da insanın ne yapacağını ortaya koyan bir alan olabilir. Bu nedenle acı çeken birini suçlu, başarılı birini doğru ilan eden bir bakışın ayette yeterli dayanağı yok. Musa’nın yolculuğunda da yoksul balıkçılar, inanan ebeveynler ve yetimler; korunmaya muhtaç oluşları sebebiyle değersizleştirilmiyor.

4:40, TANRI’nın adaletsizliğiyle ilgili bir kuşkuya karşı açık bir ilke sunuyor. Fakat bu ilkeyi, her kişinin başına gelen şeyin özel sebebini bildiğim iddiasına çeviremem. TANRI’nın adaletine inanmak, her acı için suçlu tespit edebildiğim anlamına gelmez.

Kendi hayatımda da aynı dikkat gerekli. Başarı geldiğinde kendimi onaylanmış ve kusursuz saymak; sıkıntı geldiğinde bütünüyle terk edilmiş olduğumu düşünmek, iki farklı yönden aynı acelecilik olabilir.

Bu ayetlerle düşününce sorum değişiyor. Yalnız neden bunun bana geldiğini değil, bunun içindeyken nasıl davranacağımı da soruyorum. Rahatlığın içinde paylaşabiliyor muyum? Kaybın içinde başkasına haksızlık etmeden ayakta kalabiliyor muyum? Cevabını bilmediğim sebep, cevabını davranışımla vereceğim soruyu ortadan kaldırmıyor.

Ayet referansları: 21:35; 4:40; 18:79–82.

13. Yusuf: İyi Sonuç Geçmişteki Haksızlığı Aklamaz

Ayet

12:18 — Üzerinde sahte kanla onun gömleğini ortaya koydular. “Gerçekten de, siz belirli bir planı uygulamak için beraber komplo kurmuşsunuz. Yapabileceğim tek şey sessiz sakin bir sabra başvurmaktır. Komplonuz karşısında TANRI bana yardım etsin” dedi.

12:97 — Onlar, “Babamız, bağışlanmamız için dua et; biz gerçekten de yanılmışız” dediler.

12:100 — Ebeveynlerini tahtın üstüne çıkardı. Onlar onun önünde secdeye kapandılar. Dedi ki: “Babacığım, bu eski rüyamın gerçekleşmesidir. Rabbim onu gerçekleştirdi. Şeytan benimle kardeşlerimin arasını açtıktan sonra O beni nimetlendirdi, beni hapishaneden kurtardı ve sizi çölden getirdi. Benim Rabbim irade ettiği kimseye En Nezaketlidir. O Bilendir, En Bilgedir.”

Ayetin Tefekkürü

Yusuf’un anlatısını bu konuyla birlikte düşündüğümde, kurtuluş ile geçmişin aklanmasının birbirinden ayrıldığını görüyorum. 12:100’de nimet, kavuşma ve gerçekleşen bir rüya var. Fakat 12:18’deki komplo ve sahte kan, bu sonuca ulaşıldı diye doğru bir davranışa dönüşmüyor. 12:97’de kardeşlerin bağışlanma istemesi de bu ayrımı koruyor.

Bana yapılan bir haksızlıktan sonra güç kazanmış olabilirim. Bir kaybın ardından başka bir yol açılmış olabilir. Bunlar, karşılaştığım zarar karşısında hayatın tükenmediğini düşünmeme yardım edebilir. Ama iyileşmiş olmam, haksızlığı yapanın geriye dönük olarak haklı çıkması değildir.

Burada iki ayrı bakış aynı anda yaşayabilir: Başımdan geçenin beni bütünüyle tüketmesine izin vermemek ve bana yapılanı doğru adıyla anmak. Bağışlama ihtimali bile, bağışlanacak bir yanlışın hiç yaşanmadığını söylemeyi gerektirmez.

Yusuf’un 12:100’deki bakışı, nimetleri fark etmenin geçmişteki bütün ayrıntıları övmek olmadığını düşündürüyor. İnsan hikayesinin sonradan açılan taraflarını görebilir; yine de yarayı açan eylemin sorumluluğunu koruyabilir. Bu, kötülüğü iyi diye adlandırmaktan daha sağlam bir umut biçimi.

Musa’nın yolculuğundaki açıklamalar ile Yusuf’un geriye dönük bakışı böylece birbirine benzer bir dikkat öğretiyor: Olayların bütünü ilk anda kavranamayabilir. Fakat bütünlük arayışı, failin yaptığını, mağdurun yaşadığını ve sonradan doğan iyiliği tek bir hüküm içinde eritmemeli.

Benim için asıl teselli, kötülüğe iyi demek zorunda kalmadan da iyiliğe açık kalabilmektir.

Ayet referansları: 12:18; 12:97–100; 18:79–82.

14. Yakup ve Eyüp: Güvenmek, Acımıyor Demek Değildir

Ayet

12:84 — “Ben Yusuf’a üzülüyorum” diyerek onlardan yüz çevirdi. Gözleri çok fazla üzülmekten beyaza döndü; o hakikaten üzgündü.

12:86 — O dedi ki: “Ben sadece çıkmazım ve üzüntüm hakkında TANRI’ya şikâyet ediyorum, zira TANRI’dan sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.

21:83 — Ve Eyüp Rabbine yalvardı: “Başıma sıkıntı geldi ve tüm merhametli olanlardan, En Merhametli Sensin.”

21:84 — Biz ona yanıt verdik, sıkıntısını dindirdik ve ailesini ona geri verdik, üstelik iki katı olacak şekilde. Bu bizden gelen bir merhamet ve tapınanlar için bir hatırlatmaydı.

Ayetin Tefekkürü

Yakup’un üzüntüsü, anlatının içinde bir utanç gibi gizlenmiyor. 12:84 onun acısını açıkça gösteriyor; 12:86 ise bu acının TANRI’ya yönelişin içinde dile getirilebildiğini bildiriyor. Güven ile kederin aynı insanda bulunabileceğini burada ciddiye almak istiyorum.

Bazen başkasını teselli etmek için söylediğim söz, aslında onun acısına ne kadar az dayanabildiğimi gösterebilir. Hemen bir sebep bulmasını, hemen iyi hissetmesini, hemen güçlü görünmesini isterim. Oysa bu ayetlerin önünde, acı çeken insandan neden böylesi bir hız beklediğimi sormam gerekir.

Eyüp’ün 21:83’teki duasında sıkıntının adı konuyor. 21:84’te ona verilen karşılık, sıkıntının sürmesine değil, dindirilmesine ilişkin. Bu birliktelik, merhameti acıyı kutsallaştırmak olarak okumama engel oluyor. Acının içinden TANRI’ya yönelmek, acının devamını istemek değildir.

Bu nedenle yardım aramayı, korunmayı ve bir sıkıntının hafiflemesini istemeyi teslimiyete aykırı sayamam. Aynı zamanda Eyüp’ün anlatısındaki belirli karşılığı, her insanın dünyada aynı biçimde yaşayacağı bir son gibi de vaat edemem. Umut verebilirim; TANRI adına bir başkasının geleceğini yazamam.

18:65 ve 18:82’deki merhameti, yalnız olayların arkasındaki açıklamada değil, kendi okuma biçimimde de gözetmek isterim. Bir insanın yarasını anlamadan, onun hayatındaki gizli hayrı keşfetmiş gibi konuşmak yerine yanında durabilirim.

Belki bazen en doğru cümle uzun bir açıklama değildir: Neden olduğunu bilmiyorum; ama yaşadığın acıyı önemsiyorum.

Ayet referansları: 12:84; 12:86; 21:83–84; 18:65; 18:82.

15. Bilinmeyen Hikmet Karşısında Bilinen Adalet

Ayet

42:39 — Başlarına büyük bir haksızlık geldiğinde haklarını savunurlar.

42:40 — Her ne kadar bir haksızlığın adil karşılığı denk bir ceza olsa da, affedenler ve doğruluğu sürdürenler TANRI tarafından ödüllendirilirler. O haksız olanları sevmez.

42:41 — Elbette, başlarına bir haksızlık geldiğinde haklarını savunanlar herhangi bir hata işlemiyorlar.

42:42 — Yanlış olanlar, insanlara haksızca davranan ve kışkırtma olmaksızın saldırganlığa başvuranlardır. Bunlar acı veren bir azabı üzerlerine çekmişlerdir.

42:43 — Sabra ve bağışlamaya başvurmak, hakiki bir karakter gücünü yansıtır.

4:135 — Ey inananlar, şahitlik ettiğiniz zaman kendinizin veya ebeveynlerinizin ya da akrabalarınızın aleyhine bile olsa mutlak suretle adil olun ve TANRI’yı gözetin. Sanık ister zengin olsun ister fakir olsun, TANRI her ikisini de gözetmektedir. Bu nedenle, şahsi arzularınızın etkisiyle yanlı davranmayın. Eğer saparsanız veya (bu buyruğu) göz ardı ederseniz, TANRI yaptığınız her şeyden tamamen Haberdardır.

Ayetin Tefekkürü

42:39–43’ü birlikte okumak, sabır ile hak arama arasında kurulan kolay karşıtlığı bozuyor. Haklarını savunanlar kınanmıyor; adaletsizlik yapanlarla sabredenler aynı yere konmuyor. Bağışlama ve karakter gücü de bu adalet çerçevesi içinde ele alınıyor.

Dolayısıyla bir mağdura, yaşadığının gizli hikmeti olabileceğini söyleyip haksızlığın sürmesine razı olmasını istemek için burada dayanak bulamıyorum. Bir zararın bütün sebeplerini bilmeyebilirim; fakat bilmediğim sebep, gördüğüm saldırganlığı desteklememi gerektirmez. Yardım etmek için önce acının evrendeki bütün anlamını çözmek zorunda değilim.

4:135 meseleyi daha da zorlaştırıyor: Adalet kendi aleyhime olduğunda ne yapacağım? Hikmetten söz eden ben isem, başkasının incinmesini kendi çıkarımı koruyacak biçimde açıklıyor olabilir miyim? Bir insanın itirazını olgunlaşmamışlık diye küçümsemek, benim hesap vermekten kaçma yolum olabilir.

“Kötülüğe En Güzel Karşılığı Vermek” üzerine önceki yazımda adaletle bağışlamayı birbirini yok eden iki seçenek olarak görmemeye çalışmıştım. Burada aynı dikkat, hikmetle sorumluluk arasında gerekiyor. Merhamet, haksızlığı örtmeye; sabır, güçsüzü susturmaya dönüştürülmemeli.

Hikmeti bilmediğim bir olayda bile yapabileceğim şeyler var: Gerçeği çarpıtmamak, tanıklığımı dürüst tutmak, saldırganlığa katılmamak, incinenin hakkını küçümsememek. Bunlar görünmeyeni bildiğim iddiasına değil, açıkça önümüzde bulunan adalet çağrısına dayanıyor.

Her sebebi bilmek zorunda değilim. Bildiğim adaleti ertelememek zorundayım.

Ayet referansları: 42:39–43; 4:135; 18:74; 18:82.

16. Açıklamasını Bilmediğim Bir Günde Nasıl Yaşarım?

Ayet

7:33 — De ki: “Benim Rabbim yalnızca, açık ya da gizli olsun kötü eylemleri, günahları, haksız saldırganlığı, TANRI’nın yanında güçsüz putlar edinmeyi ve TANRI hakkında bilmediğiniz şeyler söylemeyi haram kılar.”

18:49 — Kayıt gösterilecek ve suçluları onun içeriğinden korkar hâlde göreceksin. Diyecekler ki: “Yazıklar olsun bize. Bu defter nasıl oluyor da küçük ya da büyük hiçbir şeyi saymadan bırakmıyor?” Yapmış oldukları her şeyi ortaya konmuş bulacaklar. Rabbin hiç kimseye karşı asla adaletsiz değildir.

Ayetin Tefekkürü

Musa’nın yolculuğunda açıklamalar veriliyor. Benim hayatımın her bölümü ise böyle bir konuşmayla tamamlanmayabilir. Bir şeyin neden olduğunu öğrenmeden de yıllar geçebilir. Bu iki durumu aynı saymadığımda, hikmet arayışım daha az iddialı fakat daha yaşanabilir bir yere geliyor.

Kendi payıma üç ayrı cümleyi birbirine karıştırmamayı öğrenmek istiyorum. Ne yaşadığımı biliyorum. Onun neden yaşandığı hakkında bazı ihtimaller düşünüyorum. Şimdi ne yapabileceğime karar vermem gerekiyor. Birinci cümleden ikinciye, ikinciden üçüncüye geçerken aradaki boşlukları kesinlikle doldurduğumu varsaymamalıyım.

7:33, boşluğu TANRI adına konuşarak kapatmamı engelliyor. Bir olayın beni daha büyük bir zarardan koruduğunu umabilirim; fakat bunun kesinlikle böyle olduğunu bildirmem için umuttan fazlasına ihtiyacım var. Aynı şekilde birinin başına geleni, onun gizli kötülüğünün cezası diye açıklamak için de elimde olmayan bilgiyi sahiplenemem.

18:49 ise başka bir tür güven açıyor: Ben her ayrıntıyı kavrayamasam da yapılanların önemsizleşmediği bir hesap ufku var. Bu, dünyadaki adalet arayışını bırakmanın değil, insanın sınırlı bakışını son hüküm mercii saymamanın dayanağı olabilir.

Azabın hemen gelmemesi ve tanınan süre üzerine önceki yazımda bekleyişin beni başkalarının sonundan önce kendi sorumluluğuma döndürmesini önemsemiştim. Burada da aynı dönüş gerekli. Bugün bir yanlışı düzeltebilir, birine yardım edebilir, bilmediğim bir konuda susabilir veya dürüstçe araştırmayı sürdürebilirim.

Bütün resmi görememek, elimdeki küçük ama gerçek iyiliği yapmama engel olmamalı.

Ayet referansları: 7:33; 18:49; 18:78–82; 42:41; 4:135.

17. Arapça Kelime Kökleri: Merhamet, Bilgi, Sabır ve Açıklama

Ayet

18:68 — “Kavrayamadığın şeye nasıl dayanabilirsin?”

Ayetin Tefekkürü

Kelimelerin köklerine bakarken, onları anlatıdan kopuk birer gizli anahtar gibi kullanmak istemiyorum. Bir kökü tanımak, o kökten gelen her kelimenin bütün anlamlarını tek bir ayete taşımamı sağlamaz. Burada önemli olan, kelimenin kullanıldığı cümleye ve olayın açıklanışına geri dönmek.

Merhamet — ر ح م. 18:65’teki رَحْمَةً kelimesi bu kökle ilişkilidir; 18:82’de aynı kelime yeniden karşımıza çıkar. Başlangıçtaki tanıtım ile sondaki açıklama arasında böyle bir bağ bulunması, beni merhameti hikmetin dışında değil, onunla birlikte düşünmeye çağırıyor. Benim yorumum sertliği kendi başına bir üstünlük gibi göstermeye başlarsa, bu iki ucu yeniden okumalıyım. 18:65 kelime incelemesi.

Bilgi ve öğretme — ع ل م. 18:65’te وَعَلَّمْنَٰهُ ve عِلْمًا kelimeleri, bilginin verilmesi ve öğretilmesiyle ilgili aynı kök çevresindedir. Bilgi burada sahibinin kendi kendine ürettiği bir yücelik iddiası olarak başlamaz. 18:66’daki öğrenme isteği de bu verilmişlik içinde anlam kazanır. İhsan edilen bilgiye sahip olmak, bilginin sınırsız kaynağı olmak değildir. 18:65 fiil incelemesi.

Sabır — ص ب ر. 18:68’deki تَصْبِرُ fiili ve 18:69’daki صَابِرًا kelimesi bu kökü taşır. Fakat kökü yalnız sessizlik diye daraltmak, anlatının soru, itiraz ve açıklama hareketini gözden kaçırır. 42:39–43’le birlikte düşününce sabrı, haksızlığı doğru ilan etmekten ayırmak mümkün olur. Bu ahlaki ayrım tek başına kökten değil, ayetlerin beraber okunmasından doğar. 18:68 sabır incelemesi.

Kavrayışın sınırı — ح و ط ve خ ب ر. 18:68’deki تُحِطْ fiili ile خُبْرًا kelimesi, sırasıyla kuşatma ve bilgi-haberdarlık alanlarıyla ilişkilidir. Reşat Halife’nin Yetkilendirilmiş İngilizce Çevirisindeki soru, Yetkilendirilmiş İngilizce Çevirinin Türkçe çevirisinde kavrayamama üzerinden yer alır. Burada zihnimi meşgul eden, bir olaya tanık olmakla o olayı bütün yönleriyle bilmek arasındaki mesafedir. Fiil ve isim incelemesi.

Açıklama — أ و ل. 18:82’deki تَأْوِيلُ bu köktendir; aynı kökten bir biçim 18:78’de de bulunur. Burada yapılan, her okurun istediği gizli anlamı kurması değil, anlatılan eylemlere ilişkin açıklamanın verilmesidir. Benim sonradan hayal ettiğim bir sebep ile öğretmenin bildirdiği açıklama aynı statüde değildir. 18:82 açıklama incelemesi.

Bilgelik — ح ك م. Başlıktaki hikmet kavramının kök çevresi, 12:100’deki ٱلْحَكِيمُ kelimesinde de karşımıza çıkar. Bilgiyle bilgelik yan yana bulunur; fakat bu beraberlik, benim her sonucun gerekçesini bildiğimi göstermez. Bu kelimeleri araştırmanın bende doğurmasını istediğim şey daha iddialı konuşmak değil, bilgimin sınırını daha dikkatli taşımaktır. 12:100 kelime incelemesi.

Ayet referansları: 18:65–68; 18:78–82; 12:100; 42:39–43.

18. Diğer İddialar

Ayet

18:65 — Kendisini merhametle nimetlendirdiğimiz ve kendi bilgimizden ihsan ettiğimiz kullarımızdan birini buldular.

17:36 — Kendin için teyit etmediğin sürece, hiçbir bilgiyi kabul etme. Ben sana işitmeyi, görmeyi ve beyni verdim ve sen onları kullanmaktan sorumlusun.

Ayetin Tefekkürü

Musa’nın öğretmeninin Hızır diye adlandırılması, 18:65’in kendi ifadesinden ayrı tutulmalıdır. Örneğin Buhari’deki 122 numaralı rivayette bu kişi Hızır adıyla anılır. Bu, adlandırmanın rivayet geleneğinde yer aldığını gösterir; adın ayetin içinde bulunduğunu göstermez. Yolculuğu okurken kullanılan tanıdık bir isimle, ayetin bizzat verdiği bilgiyi aynı şey saymıyorum. Rivayet kaydı: Buhari, 122.

Kimliği konusunda peygamber, veli veya melek olduğu yönünde farklı yaklaşımlar aktarılmıştır. Hayatta bulunup bulunmadığına ilişkin değerlendirmeler de birbiriyle aynı değildir. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi’nin Hızır maddesi bu çeşitliliği kaydeder. Bunlar tarihsel yorum alanına aittir; 18:65’in verdiği kısa tanıtımdan kesin bir biyografi kurmak için yeterli değildir. TDV İslam Ansiklopedisi: Hızır.

Özel bilgiyi, bütün insanlara uygulanacak sorgusuz itaat ilişkisiyle birleştiren okumalar da dikkat gerektirir. 18:65’te bilgiyi veren TANRI’dır; ayet herhangi bir kişinin aynı bilgiyi taşıdığına dair beyanını doğrulamış değildir. 18:70’i böyle bir beyanın arkasına koymak, rivayet veya yorumdan bağımsız olarak ayrıca gerekçelendirilmesi gereken bir çıkarımdır. 17:36’daki teyit sorumluluğu, yalnız dışarıdan gelen iddialar için değil, sevdiğim yorumlar için de geçerlidir.

Yetkilendirilmiş İngilizce Çevirinin Türkçe çevirisinde 18:80’e ilişkin açıklama notu, tarihsel bir karşılaştırma üzerinden her şeyin arkasında iyi bir sebep bulunduğu düşüncesini savunur. Bu not, ayet cümlesinden ayrı bir yorumdur. Karşılaştırmanın düşünmeye çağıran tarafı ile gelecekte kimin ne yapacağını bildiğimiz iddiası birbirine karıştırılmamalıdır. Böyle bir varsayım, bugün herhangi bir delikanlıya zarar vermek için bilgi veya yetki sağlamaz. 18:80 ve açıklama notu.

Her kötülüğün görünüşte kötülükten ibaret olduğu şeklindeki geniş bir sonuç da ihtiyatla karşılanmalıdır. Anlatıdaki açıklamalar, insanların haksızlığını bütünüyle ortadan kaldıran genel bir izin belgesi değildir. Ben burada, acının bütün sorularını çözdüğümü ileri sürmüyorum. Bilmediğim ayrıntıları kabul etmekle bilinen ahlaki sınırları korumayı birlikte düşünmeye çalışıyorum. Bir yorumun teselli edici olması, doğrulanmış olduğu anlamına gelmez.

Ayet referansları: 18:65; 18:70; 18:80–82; 17:33; 17:36; 7:33.

19. Sonuç: Hikmeti Bilmediğim Yerde Merhameti ve Adaleti Kaybetmemek

Ayet

18:68 — “Kavrayamadığın şeye nasıl dayanabilirsin?”

4:40 — TANRI bir atom ağırlığı kadar dahi haksızlık yapmaz. Aksine O, doğru iş için ödülü katlayarak çoğaltır ve O’ndan büyük bir mükâfat bahşeder.

Ayetin Tefekkürü

Musa’nın öğretmeniyle yolculuğunu bitirdiğimde elimde, her acıya yapıştırabileceğim tek bir açıklama kalmıyor. Daha dikkatli bir bakış kalıyor. Görmekle bütünü bilmek arasındaki mesafeyi; güvenmekle yetki devretmek arasındaki farkı; sabretmekle haksızlığa razı olmak arasındaki sınırı daha ciddiye almam gerekiyor.

Gemide görünür bir kusurun, bilinmeyen bir tehditle ilişkisi açıklanıyor. Delikanlının ölümünde kolay sözlerin taşıyamayacağı bir ağırlık bulunuyor. Duvarın onarılmasında ise gözümüzün önünde olmayan yetimlerin hakkı ve zamanın önemi ortaya çıkıyor. Bu üç olayı, her şeyin aynı nedenle olduğu tek bir kalıba yerleştiremiyorum. Öğretmenin açıklaması kendisine bildirilen özel bilgiyle ilişkili; benim hayatıma ilişkin her tahminim aynı açıklıkta değil.

2:216, duygumun tek başına hakikatin ölçüsü olamayacağını düşündürüyor. 4:40, TANRI’nın adaletine güvenmem için bir temel veriyor. Yusuf’un anlatısında iyi bir sonuç geçmişteki komployu doğruya çevirmiyor. Yakup’un kederi ve Eyüp’ün duası, incinmiş bir insanın da TANRI’ya yönelebileceğini hatırlatıyor. 42:39–43 ise hakkını arayanı, sabır adına suçlamama izin vermiyor.

Benim için bu bütünlüğün merkezinde tevhid var. Nihai bilgiyi kendime mal etmemek; bir öğretmeni, kendi yorumumu veya beni rahatlatan bir açıklamayı TANRI’nın yerine koymamak. Teslimiyet, her olayın bütün gerekçesini çözdüğümü söylemek değil. Bilmediğim yerde dürüst kalıp yapabildiğim yerde doğru davranmaya devam etmek.

Bundan dolayı acı çeken birine, onun hayatındaki gizli sebebi biliyormuşum gibi yaklaşmak istemiyorum. Bazen yapılması gereken açıklamak değil, dinlemek; bazen bir hüküm kurmak değil, hakkı korumak; bazen de kişinin yükünü biraz olsun hafifletmektir. Merhamet üzerine konuşurken merhametsizleşmemek, hikmet araştırmasının kendi sınavıdır.

TANRI’nın bildiğine güveniyorum. Benim her şeyi bildiğime değil.

Bir gün bazı olayların anlamını daha iyi kavrayabilirim. Bazılarının açıklamasını bu hayatta hiç öğrenmeyebilirim. Yine de bugün önümde bulunan bir iyiliği yapabilir, bir haksızlığa katılmayabilir, bilmediğim bir şeyi TANRI’ya atfetmekten kaçınabilirim.

Hikmeti ararken varmak istediğim yer, acıya kayıtsızlık değil; bilgide alçak gönüllülük, ilişkide merhamet ve eylemde adalettir.

Ayet referansları: 18:65–82; 2:216; 4:40; 12:18; 12:97–100; 12:84; 12:86; 21:83–84; 42:39–43; 17:36; 7:33.

Not

2:32 — Onlar, “Sana yücelik olsun. Senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yok. Sen Her Şeyi Bilensin, En Bilgesin.” dediler.

En doğrusunu TANRI bilir.

Kaynak: kuranteyit.com